Trong điều kiện khí hậu nhiệt đới như Việt Nam, tận dụng ánh sáng tự nhiên giúp không gian sống sáng sủa và tiết kiệm điện năng, nhưng cũng có thể khiến nhà ở trở nên oi bức nếu thiết kế không hợp lý. Đặc biệt, những công trình sử dụng nhiều cửa kính hoặc có mặt tiền hướng Tây thường phải đối mặt với tình trạng hấp thụ nhiệt vào buổi chiều.
Vì vậy, mục tiêu của thiết kế lấy sáng không chỉ là tăng diện tích cửa mà còn phải kiểm soát bức xạ nhiệt. Dưới đây là những giải pháp giúp cân bằng ánh sáng và nhiệt độ trong nhà.
1. Phân tích hướng nắng và quỹ đạo mặt trời
Trước khi bố trí cửa và giếng trời, kiến trúc sư cần khảo sát hướng nhà, hướng nắng và quỹ đạo mặt trời theo mùa. Mỗi hướng có đặc điểm chiếu sáng khác nhau:
- Hướng Bắc: Thường nhận ánh sáng khuếch tán, ít nắng trực tiếp, phù hợp bố trí cửa lấy sáng cho phòng khách và phòng làm việc.
- Hướng Nam: Có thể che nắng mùa hè bằng ô văng, mái đua; đồng thời tận dụng ánh nắng mùa đông.
- Hướng Đông: Đón nắng buổi sáng, phù hợp với phòng ngủ và phòng ăn.
- Hướng Tây: Chịu nắng chiều gay gắt, nên hạn chế mảng kính lớn hoặc bổ sung lam chắn nắng, ban công và mái hiên.
Với nhà phố hướng Tây, gia chủ có thể lùi hệ cửa kính vào trong, tạo khoảng đệm bằng ban công hoặc lô gia. Giếng trời ở giữa nhà cũng là giải pháp bổ sung ánh sáng cho những khu vực thiếu cửa sổ.
2. Bố trí cửa lấy sáng hợp lý
Hiệu quả chiếu sáng phụ thuộc không chỉ vào diện tích mà còn ở vị trí, hình dạng và cao độ của ô cửa.
2.1. Ưu tiên ô cửa cao, lấy sáng sát trần
Ô cửa có đỉnh cao thường giúp ánh sáng đi sâu hơn vào phòng so với cửa thấp có cùng diện tích. Vì vậy, cửa sổ sát trần hoặc ô kính lấy sáng phía trên cửa đi là những giải pháp đáng cân nhắc. Ánh sáng có thể phản xạ lên trần rồi phân bổ xuống không gian, hạn chế tình trạng chói gắt gần cửa.
2.2. Tận dụng ánh sáng từ hai phía
Phòng có cửa ở hai mặt tường đối diện hoặc vuông góc thường nhận ánh sáng đồng đều hơn so với phòng chỉ có một mặt lấy sáng. Khi bố trí các ô cửa sổ nhôm kính, cần tính đến cả vị trí bàn làm việc, giường ngủ và tivi để tránh ánh sáng chiếu thẳng vào mắt hoặc gây lóa màn hình. Các kiểu cửa mở hất, mở quay vào trong hoặc cửa lùa nên được lựa chọn dựa trên nhu cầu thông gió và diện tích không gian ở cả hai phía ô cửa.
Bên cạnh đó, loại kính sử dụng cũng ảnh hưởng đáng kể đến hiệu quả lấy sáng và kiểm soát nhiệt. Kính hộp hoặc kính phủ Low-E giúp hạn chế lượng nhiệt bức xạ truyền vào bên trong, đồng thời vẫn duy trì độ trong và khả năng truyền sáng.

3. Kết hợp giếng trời, lam che nắng và mái đua
Với nhà ống có chiều sâu lớn, giếng trời giúp đưa ánh sáng tự nhiên xuống các tầng giữa nhà. Mái giếng trời có thể sử dụng kính hoặc tấm lấy sáng, kết hợp khe thông gió phía trên để khí nóng thoát ra ngoài. Bổ sung lam che hoặc lưới lọc sáng bên dưới mái cũng giúp hạn chế bức xạ trực tiếp.
Bên cạnh đó, gia chủ có thể lựa chọn hệ lam theo đặc điểm hướng nắng:
| Loại lam | Vị trí phù hợp | Đặc điểm |
| Lam ngang, ô văng | Hướng có nắng góc cao | Chắn nắng nhưng vẫn giữ tầm nhìn |
| Lam đứng | Hướng có nắng xiên | Hạn chế nắng chiếu trực tiếp vào cửa |
| Lam xoay, lam di động | Nhiều hướng khác nhau | Điều chỉnh mức che nắng linh hoạt |
| Gạch bông gió, lam gỗ | Mặt tiền, ban công | Kết hợp che nắng và thông gió |
Mái đua sâu cũng là giải pháp đơn giản, giúp che nắng cho ô cửa và hạn chế nước mưa hắt vào tường.

4. Lựa chọn màu sắc và vật liệu phù hợp
Màu sắc bề mặt ảnh hưởng đến khả năng phản xạ và phân bổ ánh sáng trong nhà. Trần trắng, tường màu kem hoặc be sáng giúp ánh sáng lan tỏa tốt hơn, trong khi sàn có độ phản xạ vừa phải hạn chế cảm giác chói.
Ở mặt ngoài công trình, nên ưu tiên vật liệu và màu sắc hạn chế hấp thụ nhiệt. Cây xanh, giàn leo và mái hiên tại ban công cũng có thể tạo lớp đệm, giảm nắng chiếu trực tiếp vào cửa.
Cửa đi kết nối với sân vườn, ban công là những vị trí giúp ánh sáng tự nhiên và không khí lưu thông vào nhà. Các hệ cửa nhôm với khung mảnh, cánh kính lớn giúp mở rộng tầm nhìn và tăng lượng sáng, nhưng cần kết hợp thêm mái hiên, giàn cây leo hoặc rèm che bên ngoài để kiểm soát nắng chiều.
Với cửa đi kết nối sân vườn hoặc ban công, hệ cửa nhôm kính khung thanh mảnh, diện tích kính lớn giúp mở rộng tầm nhìn và tăng khả năng lấy sáng. Tuy nhiên, cần kết hợp rèm, mái che hoặc cây xanh để kiểm soát nắng chiều. Gia chủ cũng có thể tham khảo giải pháp cửa nhôm kính có màu sắc và kiểu dáng đồng bộ với kiến trúc tổng thể. Một khoảng sân nhỏ trồng cây xanh ngay trước cửa cũng đóng vai trò như lớp lọc tự nhiên, giúp giảm chói và điều hòa nhiệt độ không khí trước khi luồng gió đi vào nhà.

5. Kết hợp ánh sáng tự nhiên và chiếu sáng nhân tạo
Ánh sáng tự nhiên thay đổi theo thời gian và điều kiện thời tiết, vì vậy hệ thống đèn cần được bố trí linh hoạt để bổ trợ khi cần thiết.
Một số giải pháp có thể áp dụng:
- Chia mạch đèn theo khu vực gần và xa cửa sổ để chỉ bật đèn tại những vị trí thiếu sáng.
- Sử dụng ánh sáng trung tính cho khu vực làm việc và ánh sáng ấm cho phòng ngủ, phòng thư giãn.
- Lắp cảm biến ánh sáng hoặc bộ điều chỉnh độ sáng tại hành lang, cầu thang.
- Kết hợp rèm hai lớp, gồm lớp voan lọc sáng ban ngày và lớp cản sáng khi cần hạn chế ánh sáng.
Lấy sáng tự nhiên hiệu quả cần sự kết hợp giữa hướng nhà, vị trí cửa, vật liệu kính, hệ che nắng và cách bố trí chiếu sáng nhân tạo. Khi được tính toán đồng bộ ngay từ giai đoạn thiết kế, những giải pháp này không chỉ giúp ngôi nhà luôn sáng sủa, thoáng đãng mà còn hạn chế hấp thụ nhiệt, tiết kiệm điện năng và nâng cao sự tiện nghi trong quá trình sử dụng.

